DZIECKO Z ADHD W DOMU
Większość z nas z pewnością spotkała się z dziećmi w potocznej
terminologii określanymi jako "dzieci żywe",
"nadpobudliwe", źle przez rodziców prowadzone", itp. Może się
jednak zdarzyć, że oprócz typowej dla wieku przedszkolnego i wczesnoszkolnego
nadreaktywności ruchowej dzieci te prezentować będą wiele innych cech
zachowania, które w istotny sposób wpływają na ich funkcjonowanie zarówno w
szkole jak i w domu, dla rodziców stanowiąc niemałe utrudnienie, a
niejednokrotnie i wyzwanie pedagogiczne. Dzieci te bowiem są również często
nieuważne, impulsywne, niecierpliwe, niedojrzałe społecznie w porównaniu z rówieśnikami,
zapominalskie i niespokojne. Często mają problemy z wykonywaniem wieloskładnikowych
poleceń, są niewytrwałe w pracy, uciekają w swój własny świat podczas
wykonywania zadań. Popełniają przez nieuwagę ciągle te same błędy.
Wymienione wyżej cechy mogą być związane z faktem, że dziecko posiada zespół
określany mianem zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami
koncentracji uwagi ADHD ( Attention Deficit Hyperaktivity Disorder).
ADHD jest neurobiologiczną dysfunkcją, którą można określić jako odmienny
rozwój niektórych funkcji mózgu nieadekwatny do wieku biologicznego, który
dotyczy 3-5% dzieci w wieku szkolnym.
W wielu krajach europejskich i Ameryce znany, rozpoznawany i leczony od wielu
lat, u nas jak do tej pory nie znalazł sobie należnego miejsca w świadomości
zarówno profesjonalistów jak i ogółu społeczeństwa.
PODSTAWOWE CECHY CHARAKTERYSTYCZNE DLA DZIECKA Z ZESPOŁEM ADHD
1. niemożność koncentracji, łatwa rozpraszalność uwagi
2. trudności organizacyjne (czasu i miejsca pracy, wiedzy itp.)
3. impulsywność ("najpierw robią, potem myślą")
4. "potok myśli" - dotyczy też dzieci, które nie wykazują
nadpobudliwości ruchowej, za to ich mózgi są "nadaktywne". Dzieci
takie mogą sprawiać wrażenie będących "myślami w innym świecie"
5. trudności w wykonywaniu wieloskładnikowych poleceń - dzieci z tym
zespołem "słyszą " tylko początek długiego
polecenia, cała reszta jest dla nich niedostępna (sprawia to wrażenie jak gdyby nie słyszały
co się do nich mówi, w efekcie ociągały się z rozpoczęciem pracy,
unikały jej).
6. nerwowe ruchy (np. nieświadome stukanie długopisem, machanie nogami,kręcenie włosów, obgryzanie ołówków itp.)
DODATKOWE CECHY CHARAKTERYSTYCZNE DLA DZIECKA Z ZESPOŁEM ADHD
1. nadpobudliwość ruchowa
( została umieszczona wśród cech
dodatkowych,ponieważ dotyczy tylko 25% dzieci z zaburzeniami
koncentracji uwagi) - jest to niezdolność centralnego układu nerwowego do
efektywnego kontrolowania aktywności motorycznej
2. niedojrzałość społeczna w odniesieniu do wieku
- związana jest ona z cechami opisanymi w poprzednim zestawieniu,
które sprawiają,
iż dziecko mimo, że zna reguły zachowania, ma trudności z
zastosowaniem ich w życiu (np. zawsze wyrywa się pierwsze do odpowiedzi, nie czeka na
swoją kolej)
3. sztywność charakterologiczna
- objawia się trudnościami w zaakceptowaniu
jakichkolwiek zmian (np. planu dnia, urządzenia pokoju, rozkładu zajęć itp.)
4. niestałość w zachowaniu
- zarówno poziom aktywności intelektualnej, jak i zdolność
koncentracji uwagi różnią się tak dalece z dnia na dzień u tych dzieci, że
otoczenie skłonne jest czynić je odpowiedzialnymi za gorsze funkcjonowanie
5. niepohamowana chęć posiadania
- sprawia, że dziecko chce otrzymać coś natychmiast (płacze,
wymusza, żąda...),a po zrealizowaniu pragnienia dziecko szybko traci
zainteresowanie danym tematem
6. słaba pamięć krótkotrwała - przy jednoczesnej zdolności zapamiętywania dużej ilości nieistotnych szczegółów
7. zmienność nastrojów i kłopoty z kontrolowaniem agresji
Ogólnie można powiedzieć, że trudności w funkcjonowaniu dziecka
objawiają się
na trzech zasadniczych płaszczyznach:
A. nieuwagi ( nie skupia się, łatwo się rozprasza, zapomina,
gubi swoje rzeczy,
nie stosuje się do instrukcji...)
B. nadruchliwości ( wykonuje nerwowe ruchy, nie może
usiedzieć na miejscu, "gada jak nakręcone" )
C. impulsywności ( przerywa wypowiedzi innych, przeszkadza, wtrąca
się do zabaw innych dzieci, nie czeka na swoją kolej, działa natychmiast, znając reguły, nie przewiduje następstw
swojego postępowania )
Rozpoznania ADHD u dziecka dokonuje
najczęściej lekarz psychiatra lub
psycholog dziecięcy na podstawie cech zachowania i funkcjonowania dziecka,
które odpowiadają elementom zawartym w specjalnie dla tego zespołu
skonstruowanych kwestionariuszach. Niestety nie istnieje żadna próba
lub badanie o charakterze obiektywnego testu, które pozwoliłoby na postawienie
stuprocentowej diagnozy. Z tego powodu tak ważne jest dla prawidłowego
rozpoznania stwierdzenie obiektywnych trudności stale utrzymujących się w
funkcjonowaniu dziecka ( a nie np. w związku z jakąś nową, stresującą
sytuacją, która pojawiła się w rodzinie ) więcej niż w jednym środowisku
( np. szkoła i dom). Pierwsze symptomy u dziecka pojawiają się przed siódmym
rokiem życia, najczęściej jednak takim momentem są okresy przełomowe (
"zerówka"/ I klasa, "nauczanie początkowe"/ IV klasa ).
Dodatkowym elementem, często współistniejącym z omawianym zespołem są
specyficzne trudności edukacyjne ( dysleksja, dysgrafia, dysortografia,
dyskalkulia), które dotyczą 40-50% omawianych dzieci. U niektórych z nich mogą
objawić się jako zaburzenia motoryki małej (pisanie) lub dużej ( jazda na
rowerze, kopanie piłki itp.).
Opisane wyżej cechy funkcjonowania dzieci z ADHD sprawiają,
że nie tylko z zasady wypadają one w szkole poniżej swoich możliwości
intelektualnych ( gorsze oceny ) i mają trudności w relacjach społecznych (
najczęściej w grupie rówieśniczej ), ale są ciągle krytykowane za swoje
"naganne" zachowanie - zarówno w szkole jak i w domu. Prowadzi to do
niskiej samooceny, poczucia niepowodzenia, zniechęcenia, braku motywacji.
Efektem tego mogą być faktyczne zaburzenia zachowania, u podłoża których leży
chęć zwrócenia na siebie uwagi (
zaistnienia w środowisku
) w jakikolwiek, nawet negatywny sposób. Następstwem tego może być :
depresja, ucieczka w alkohol lub narkotyki, poszukiwanie grupy społecznej, która
je wreszcie zaakceptuje.
Wykaz cech przedstawionych powyżej wydaje się w pełni
uzasadniać twierdzenie, że wychowanie dziecka z ADHD to niezwykle ciężka,
trudna i frustrująca praca. Bycie rodzicem generalnie nie jest łatwym
zadaniem, a rodzicem, który nie widzi efektów swoich działań pedagogicznych,
który słyszy zewsząd słowa krytyki, nawet ze strony bliskich, rodziny czy
przyjaciół ( "gdybyś był bardziej surowy, bardziej go kochał, inaczej
go wychowywał..."itp.) jest szczególnie trudno. Prawda jest taka, że
tylko ktoś kto sam chowa dziecko z ADHD wie co znaczy codzienne zmaganie się z
własnym potomkiem o wszystko, począwszy od wstania z łóżka, a na zaśnięciu
skończywszy. Chwilami ma się wrażenie, że cały świat stoi na głowie, a my
nie nadążamy za naszym wszędzie obecnym, wiecznie mówiącym i
niezorganizowanym "szczęściem". Na to wszystko nakłda się poczucie
winy, własnej niekompetencji, bezradności, zmęczenia, a czasem i złości. W
rzeczywistości dzieci z ADHD są właśnie takie, jakie są, nie jest to
niczyja wina, ani jego, ani rodziców (tak jak nie winimy alergika, czy jego
rodzinę, za fakt, że ma alergię). Dzieci te wymagają innych metod postępowania
opartych na stałych regułach, konsekwencji, spokoju i cierpliwości. Ze względu
na swoje problemy ( niezależnie od trudności, które sprawiają najbliższym )
potrzebują więcej miłości, zrozumienia i pozytywnego wsparcia. To, co ze
swej strony możemy i powinniśmy zrobić jako rodzice, to zapoznać się z
istotą ADHD i postarać się znaleźć dla naszego dziecka najlepszą możliwą
formę pomocy.
Niżej przedstawiamy zbiór najczęściej pojawiających się w domu problemów
w wychowaniu dziecka z ADHD :
* nie potrafi utrzymać porządku w swoim pokoju, ciągle czegoś szuka,
rozrzuca rzeczy po całym mieszkaniu
* nie wywiązuje się ze swoich obowiązków
* kłamie, zmyśla, przerywa rozmowy dorosłych, mówi do rodzica, gdy
ten rozmawia przez telefon, musi mieć ostatnie słowo w
dyskusji, komentuje i kwestionuje polecenia, zawsze ma rację
* nie wie co ma zadane, nie pamięta o materiałach na zajęcia,
terminowych pracach, sprawdzianach itp., gubi szkolne przybory, co chwilę
rozprasza się, robi setki bezmyślnych błędów, samodzielnie nie potrafi
zorganizować sobie pracy, jego zeszyty i książki są niechlujne i
zniszczone
* jest w ciągłym ruchu, biega, wierci się, nie słyszy co się do niego
mówi, z łatwością przechodzi od jednego stanu emocjonalnego do
drugiego ( np. z płaczu do euforii ),godzinami wykonuje najprostsze
polecenia ( np. rozebranie się i pójście do łazienki ),najpierw
działa potem myśli, nie potrafi przewidzieć konsekwencji swoich zachowań
Wobec tak wielu niepożądanych i niełatwych zachowań
wydaje się, że najtrudniejszym zadaniem rodzica jest rozróżnienie kiedy
zachowanie spowodowane jest wpływem czynników od dziecka niezależnych (będących
istotą choroby), a kiedy
jest wynikiem typowej dla każdego dziecka przekory, świadomego nieposłuszeństwa
itp. Rozróżnienie tych dwóch obszarów nigdy
nie jest łatwe, musimy więc opierać się na naszej znajomości dziecka,
intuicji i dobrej woli, za każdym razem starając się sprawiedliwie potraktować
naszego potomka. Pewną wskazówką może być próba określenia, czy dane
zachowanie jest przejawem agresji (w stosunku do innych lub siebie samego ), której
należy się zdecydowanie przeciwstawić, czy po prostu są to trudności typowe
dla dziecka z tym zespołem.
Niżej przedstawione zostaną pewne sprawdzone pomysły
prowadzenia dzieci z ADHD, które mają szansę uczynić rodzica spokojniejszym,
a dziecko szczęśliwszym. Musimy jednak pamiętać, że tak jak nie ma dwóch
identycznych dzieci na świecie, tak każdy przypadek ADHD jest inny. Stąd
naszym zadaniem jest
poszukanie sposobu, który dla
nas samych i dla naszego dziecka okaże się najlepszy. Wydaje się,
że najważniejszą kwestią, od której musimy zacząć, to zdanie sobie
sprawy, że choć dziecko
z ADHD wymaga odmiennego systemu prowadzenia i pomocy jego choroba nie może być
wymówką do nieprzestrzegania reguł obowiązujących wszystkich ludzi, nawet
jeśli ich utrwalenie wymaga
więcej czasu i powtórzeń, niż by można sobie tego życzyć.
Pierwszą zasadą (wcale nie odbiegającą od zasad
potrzebnych wszystkim dzieciom)
jest konieczność funkcjonowania w obrębie jasno sformułowanych, stałych ram
określających reguły życia rodzinnego. Dziecko, które ma problemy z uporządkowaniem
własnego świata, szczególnie trudno jest zrozumieć, dlaczego pewne
zachowania jednego dnia są akceptowane, a drugiego - spotyka je za nie kara.
Takie doświadczenia prowadzą do poczucia niepewności, niesprawiedliwości, a
co za tym idzie, braku
poczucia bezpieczeństwa. W związku z tym
priorytetowym elementem pomocy dziecku jest ustalenie stałych reguł i zasad
ich przestrzegania. Pierwszym zadaniem dla rodziców jest więc określenie, które
z zasad obowiązujących w ich domu i życiu są absolutnie nie kwestionowane,
które są ważne , które
byłyby mile widziane, a które można pominąć. Oczywistym jest, że rodzice
muszą osiągnąć porozumienie, co do wyżej wymienionych zasad, jak również
podjąć zobowiązanie, że będą one zawsze przestrzegane, niezależnie od
pory dnia, stopnia zmęczenia, okoliczności, czy nieobecności
jednego z rodziców w domu.
Ponieważ dzieci z ADHD mają tak duże trudności z zaplanowaniem i
zorganizowaniem codziennych czynności, nie mają poczucia czasu, a na dodatek
nie przewidują konsekwencji swoich działań, potrzebują naszej pomocy w uporządkowaniu
rzeczywistości i poczucia, że jeśli czegoś nie potrafią mogą liczyć na
naszą pomoc. Jednym z takich elementów, bardzo pomocnym w codziennym
funkcjonowaniu naszego dziecka jest ustalenie planu dnia, który objąłby zarówno
obowiązki jak i przyjemności dziecka. Istotnym może okazać się również
określenie norm czasowych dla każdej czynności, która przy wykonaniu na czas
uprawnia dziecko do nagrody (przywileju), lub powoduje ich utratę w razie
niewypełnienia ustalonych reguł. Tym, na czym dziecku zależy może być np.:
telewizja, komputer, pieniądze, żetony, które pod koniec tygodnia przeliczane
są na określone przyjemności (czas spędzony sam na sam z rodzicem, wyjście
do kina, późniejsze pójście do łóżka itp.). Cokolwiek okaże się dla
dziecka cenne i warte jego wysiłku, może posłużyć jako nagroda w tak
ustalonym konkursie. Na tym etapie warto zaprosić dziecko do rozmowy na ten
temat, celem wspólnego opracowania zasad systemu. Wówczas dziecko będzie się
czuło częścią, która za system odpowiada, a nie jest tylko jego podmiotem.
W tym miejscu warto dodać kilka zasad na temat kary (konsekwencji) i nagrody
(pochwały) jako środka wychowawczego. Kara ma szansę zadziałać, jeżeli nie
jest konsekwencją naszego gniewu, frustracji, czy złego humoru, ale naturalną
konsekwencją zachowania dziecka (np. guzdrał się rano-spóźnił się do szkoły),
bądź czymś co wynika z wcześniej ustalonych i znanych dziecku reguł obowiązujących
w domu (np. telewizję ogląda dziecko, które ma odrobione wszystkie lekcje).
Tak opracowany system, dotyczący wszystkich ważnych aspektów funkcjonowania w
domu, uczy dziecko poczucia przewidywalności konsekwencji swojego postępowania.
To stwarza nadzieję na uniknięcie złości lub agresji u dziecka. Warunkiem
funkcjonowania tego systemu jest jego stałość (niezmienność)
i konsekwencja w egzekwowaniu (każdorazowe przekroczenie reguł pociąga za sobą
ustalone wcześniej
konsekwencje). Drugą, równie ważną i skuteczną formą reagowania rodziców
na zachowanie dziecka jest nagroda lub pochwała. Aby ona odniosła swój skutek
musi być zasłużona (dziecko doskonale wie, kiedy usiłujemy je przekupić),
natychmiastowa i jednoznaczna (bez "...,ale..."). Najlepiej, gdy
pochwała opisuje to, co nam się w zachowaniu dziecka podoba (np. "ładnie
układałeś klocki z bratem, dzisiejszego wieczoru"). Wówczas dziecko
rozumie za co, konkretnie jest chwalone, co daje szansę na powtórzenie
pożądanego przez nas zachowania w przyszłości. Dla dzieci, z bardzo
niską samooceną, dobrym sposobem jest chwalenie ich przed osobami trzecimi,
tak by one mogły to usłyszeć.
Jak wiadomo u podłoża dobrych kontaktów z naszymi dziećmi
(i ludźmi w ogóle) leży właściwe porozumienie. Niżej przedstawiamy parę
pomysłów, które mogą uczynić je zarówno łatwiejszym, jak i
skuteczniejszym w odniesieniu do dziecka z ADHD :
1. aby upewnić się, że dziecko słucha najlepiej patrzeć mu w oczy, można delikatnie ująć twarz dziecka w swoje ręce, poprosić o
powtórzenie polecenia
2. informację należy przekazywać w zwięzłej, krótkiej formie
( im mniej słów, tym lepiej)
3. kolejne polecenia należy wydawać dopiero po wykonaniu poprzedniego;
przypominając dziecku o jego obowiązku można to zrobić w postaci
np.
równoważników zdań
4. bezwzględnie należy
unikać wieloskładnikowych poleceń (dziecko słyszy tylko początek, tego co do niego mówimy), lub zbyt ogólnych
(np."zrób porządek w pokoju"), zamiast tego precyzujemy (np. "ułóż książki
na półce")
5. skuteczne mogą okazać się komunikaty pisemne, porozwieszane w
strategicznych miejscach w domu (np."buty do szafki" - kartka zawieszona na szafie przy drzwiach wejściowych)
Niemniej
ważną sprawą, na którą warto zwrócić uwagę, jest nie praktykowanie
pewnych, typowych dla większości rodziców, zachowań, które w odniesieniu do
dziecka z ADHD są nie
tylko nieskuteczne, ale często pogarszają sytuację.
1. wydawanie kategorycznych poleceń czy rozkazów ( z wyjątkiem
sytuacji, gdy zagrożone jest bezpieczeństwo dziecka); polecenie
powinno posiadać formę nie wywołującą agresji i akceptowaną
przez nasze dziecko
2. prawienie kazań może wprawdzie poprawić nasze samopoczucie (powiedzieliśmy to, co nasze dziecko powinno usłyszeć),
ale jest całkowicie nieefektywne, ponieważ dziecko z ADHD "wyłącza
sią"
po paru minutach
3. zasypywanie wieloma pytaniami, szczególnie dotyczącymi obszaru, który jest dla dziecka przykry lub trudny (np."jak ci poszło
w szkole?")
4. obrażanie, niesłuszne oskarżanie, ośmieszanie, czy w innej formie ranienie uczuć dziecka pogłębia tylko jego żal i
rozgoryczenie, poczucie niesprawiedliwości i niską samoocenę
5. kary nigdy nie powinny być stosowane, jako odpowiedź na zachowania, które są przez dziecko niezawinione (wynikające z jego
choroby)
6. negowanie uczuć dziecka, wywołuje poczucie niezrozumienia, braku akceptacji, żalu (możemy przetrwać największe trudności,
ale potrzebujemy choć jednej osoby, która nas zrozumie)
A oto kolejnych parę sposobów, które mogą okazać się
pomocne :
*
postaraj się przewidzieć, w jakich sytuacjach twoje dziecko może źle funkcjonować i zrób wszystko, by do nich nie dopuścić
lub nie pozwolić na ich rozwinięcie ( np. nudne i długie przyjęcie
u cioci )
* ewidentnie złe zachowanie dziecka (świadome nieposłuszeństwo, prowokacja, arogancja wobec dorosłych, lekceważenie ich,
agresja) musi być korygowana natychmiast; ADHD nie może być
usprawiedliwieniem dla świadomie negatywnych zachowań
* pokaż dziecku w jaki sposób ma naprawić wyrządzoną szkodę (skleić pękniętą ramkę, odkupić zgubioną zabawkę); jeśli
nie zrobiło tego celowo jest mu z pewnością i tak przykro, oszczędź
mu więc
długich "kazań", tylko przypomnij o obowiązujących
zasadach
* nie zwalniaj dziecka z ponoszenia naturalnych konsekwencji jego działań;
jest to podstawowa reguła życiowa, z której nikt i nic go
nie zwolni
* chwal dziecko tak często, jak to tylko jest możliwe; pamiętaj,
że ma ono niewiele naturalnych obszarów, w których się sprawdza, a
otoczenie i tak głównie zauważa jego błędy
* chwal za wysiłek i staranie, a nie tylko za efekty (stwierdzono, że im
więcej dziecko otrzymuje pozytywnego wsparcia - na każdym etapie
działania - tym większa jest szansa, że będzie chciało dłużej i
efektywniej pracować)
* większość poleceń wymaga wielokrotnego, spokojnego powtórzenia
* w sytuacji słownej konfrontacji nie daj się w nią wciągnąć,
spokojnie powtórz polecenie, jeśli to nie skutkuje, przerwij ten
dialog odsyłając dziecko np. do jego pokoju (nie licz na to,
że można "przegadać"
dziecko z ADHD)
* bądź jednocześnie elastyczny i konsekwentny; wbrew pozorom
jedno nie wyklucza drugiego; jeśli dziecku udało się przyjąć
konsekwencje swojego, negatywnego zachowania bez awanturowania się (a
wiemy,
że kontrolowanie emocji nie jest silną stroną tych dzieci)
możesz np. regulaminową konsekwencję zmniejszyć do połowy
* stanowczość i konsekwencja w stosowaniu opracowanych reguł muszą iść w parze z miłością, chęcią zrozumienia i
okazywanym dziecku współczuciem
Zbierając na zakończenie przedstawione wyżej informacje,
przedstawiamy propozycje działań rodzicielskich, które mogą w istotny sposób
pomóc naszemu dziecku w codziennym funkcjonowaniu, a jego rodzicom w
zdecydowany sposób ułatwić żywot:
1. ustal jasne oraz stałe oczekiwania i zasady postępowania, obowiązujące w twojej rodzinie, bądź konsekwentny w ich przestrzeganiu
2. opracuj obowiązujący w twoim domu system, który nagradza pożądane zachowania, a na nieakceptowane - odpowiada określonymi wcześniej
konsekwencjami
3. pomóż swojemu dziecku w niełatwych dla niego relacjach z rówieśnikami (stwarzaj okazję do spotkań, zaprzyjaźniaj się z
rodzicami innych dzieci i wytłumacz im istotę problemu itp.)
4. znajdź mocne strony swojego dziecka i postaraj się budować jego własny wizerunek, poczucie dumy i sukcesu w oparciu o te atuty
5. ustal codzienny, wygodny dla obu stron, czas spędzany wyłącznie z dzieckiem; chwile te mają służyć interakcji wyłącznie
pozytywnej, tak by wzmocnić jego dobry odbiór samego siebie
6. poszukaj pomocy dla samego siebie (np. grupa wsparcia rodziców); rodzice borykający się na co dzień z podobnym problemem, są
nie tylko bezcennym źródłem informacji i pomysłów, a tak
naprawdę jedynym
gronem, które autentycznie rozumie istotę tego, co jest
twoim udziałem w codziennym życiu
Z drugiej strony mamy świadomość,
że same dzieci powinny mieć zapewnioną szeroko zakrojoną profesjonalną
opiekę, opartą na współdziałaniu grupy specjalistów. w skład takiej grupy
powinni wejść:
lekarz psychiatra dziecięcy, pediatra, psycholog, pedagog, którzy swoją pomocą
powinni objąć zarówno dziecko, jak i jego rodzinę. Taka kompleksowa opieka
nad dzieckiem z ADHD powinna obejmować : psychoedukację, program zmiany metod
wychowawczych, dostosowanie metod nauczania szkolnego do możliwości ucznia,
terapię indywidualną i jeśli istnieje taka potrzeba - farmakoterapię.
Wszystkich rodziców, opiekunów, nauczycieli, psychologów,
pedagogów, lekarzy i inne osoby zainteresowane problemem zapraszamy do włączenia
się w działania, które mają szansę sprawić, że wszystkim będzie łatwiej
pracować z tymi dziećmi, a one - o nieco odmiennym sposobie funkcjonowania - będą
szczęśliwsze i lepiej przygotowane do wymagań, jakie stawia przed nimi dorosłe
życie.
Bibliografia:
Wolańczyk T., Kołakowski A., Skotnicka M., - "Nadpobudliwość
psychoruchowa
u
dzieci", wyd.BiFOLIUM Lublin, 1996
Moss R., Dunlap H. "Why Johnny can't concentrate .Coping with attention
deficit
problems", wyd. BANTAM BOOKS, 1996
Heininger J., Weiss S. "From chaos to calm. Effective parenting of
challenging
children with ADHD and other behavioral problem", wyd.
PERIGEE
BOOKS, 2001
Serfontein G. "Twoje nadpobudliwe dziecko. Poradnik dla rodziców",
wyd.
Pruszyński
i S-ka, Warszawa, 1999
CHADD Facts updated for 2001. Strony internetowe Children and Adults
with
Attention-Deficit/Hiperactiviti Disorder; http;//www.chadd.org/facts/add