DZIECKO Z ADHD W SZKOLE

      ADD (Attention Devicit Disorder) lub ADHD (Attention Devicit Hyperactivity Disorder) określany w języku polskim jako zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi jest neurobiologiczną dysfunkcją dotyczącą ok. 3-5% dzieci w wieku szkolnym. W zalężności od tego czy problemom z koncentracją uwagi towarzyszy nadpobudliwość ruchowa, czy też nie, zawiera w angielskiej nazwie "H" (hiperaktywność). Zespół ten określany jest jako niemożność skupienia lub koncentracji uwagi w obliczu czynników (bodźców) normalnie obecnych w środowisku.
Dzieci z tym zespołem są również często nieuważne, impulsywne, niecierpliwe, w stosunku do rówieśników niedojrzałe społecznie, zapominalskie, niespokojne. Często mają problemy z wykonywaniem wieloskładnikowych poleceń, są niewytrwałe w pracy, uciekają w swój własny świat podczas wykonywania zadań, ciągle przez swoją nieuwagę popełniają te same błędy. Dodatkowym elementem, często współistniejącym z omawianym zespołem są specyficzne trudności edukacyjne (dysleksja, dysgrafia, dyskalkulia), dotyczą one ok.40-50% omawianych dzieci. Niektóre dzieci mają zaburzenia motoryki małej (pisanie), inne - dużej (np.jazda na rowerze, kopanie piłki). Problem dotyczy znacznej liczby dzieci w wieku szkolnym, ale ze względu na brak informacji na ten temat, jak również nieprawidłowe, potoczne rozumienie tego terminu ("dzieci żywe", "nadpobudliwe", "rozpuszczone") wielu rodziców, jak i nauczycieli nie posiada wystarczających informacji jak pomóc dziecku i sobie. 
    Rozpoznania ADHD dokonuje najczęściej lekarz psychiatra bądź psycholog dziecięcy na podstawie cech zachowania i funkcjonowania dziecka, które odpowiadają elementom zawartym w specjalnie skonstruowanych dla tego zespołu kwestionariuszach. Niestety nie istnieje żaden test lub badanie o charakterze obiektywnym (np. badanie krwi), które pozwoliłoby sformułować stuprocentową diagnozę. Dlatego tak ważnym dla prawidłowego rozpoznania jest stwierdzenie obiektywnych trudności w funkcjonowaniu dziecka w więcej niż jednym środowisku (np. w szkole, jak i w domu) utrzymujących się przez okres co najmniej sześciu miesięcy.

Podstawowe cechy charakterystyczne dla dziecka z ADHD:

1. niemożność koncentracji, łatwa rozpraszalność uwagi
2. trudności organizacyjne (np.zagospodarowanie czasu, miejsca pracy, uporządkowanie wiedzy itp.)
3. impulsywność (najpierw działają potem myślą)
4. "potok myśli" - dotyczy też dzieci, które nie wykazują nadruchliwości, ale ich mózgi są nadaktywne; dziecko takie może sprawiać wrażenie będącego "myślami w innym świecie"; ważne jest, by zdać sobie sprawę, że dziecko nie jest odpowiedzialne za wyżej wymienione trudności - nie powinno być więc za nie karane;
kombinacja cech 3 i 4 sprawia, że dzieci z zespołem ADHD mają skłonność do odpowiedzi, nie będąc pytane, przerywania czyjejś rozmowy, wtrącania się. Dzieci te boją się, że zapomną co chciały 
    powiedzieć i nie rozumieją, że naruszają pewne istotne reguły zachowania, które na tym etapie są poza ich kontrolą
5. trudności w wykonywaniu wieloskładnikowych poleceń; dzieci z tym zespołem "słyszą" tylko początek długiego polecenia, cała reszta jest dla nich niedostępna; należy więc, zadanie dzielić na etapy, polecając wykonanie kolejnego etapu, po ukończeniu poprzedniego
6. nerwowe style zachowania (np.nieświadome stukanie długopisem w stół, machanie nogami, kręcenie włosów itp.)

Dodatkowe cechy charakterystyczne dla dziecka z zespołem ADHD

1. nadpobudliwość ruchowa (znalazła się w cechach dodatkowych ponieważ dotyczy tylko ok. 25% dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi); jest to niemożność centralnego układu nerwowego do efektywnego kontrolowania aktywności motorycznej
2. niedojrzałość społeczna w stosunku do wieku; związana jest ona z cechami zachowania opisanymi w poprzednim zestawieniu, które sprawiają ,że dziecko nie rozumie i nie respektuje reguł zachowania obowiązujących w grupie rówieśniczej (np. zawsze wyrywa się do odpowiedzi i przerywa innym).
3. sztywność charakterologiczna; objawia się trudnościami w zaakceptowaniu jakichkolwiek zmian (plan dnia, urządzenie pokoju, rozkład zajęć itp.)
4. niestałość w zachowaniu; zarówno poziom aktywności intelektualnej jak i zdolność koncentracji uwagi różnią się tak dalece z dnia na dzień, że otoczenie skłonne jest czynić je odpowiedzialnymi za gorsze funkcjonowanie, ("jeśli wczoraj potrafił, dlaczego dziś tego nie rozumie?")
5. niepohamowana chęć posiadania; sprawia, że dziecko chce czegoś i to natychmiast (płacze, wymusza, żąda...), a po otrzymaniu - wkrótce przestaje być usatysfakcjonowane
6. słaba pamięć krótkotrwała a jednocześnie zdolność zapamiętywania niezliczonej liczby nieistotnych szczegółów
7. zmienność nastrojów i kłopoty z kontrolowaniem agresji, która z reguły jest następstwem problemów, będących udziałem dziecka z ADHD

    Dzieci te mogą być niełatwe do prowadzenia zarówno w szkole, jak i w domu. Ze względu na swoje problemy (niezależnie od trudności, które sprawiają najbliższym) potrzebują miłości, zrozumienia i pozytywnego wsparcia. Ważne jest uświadomienie sobie, że sposób w jaki się zachowują ma związek z problemami dotyczącymi koncentracji uwagi, a "złe" zachowania mogą nie być zawinione.
Uwaga dla nauczyciela: 
To nie Twoja wina, że w Twojej klasie jest dziecko z ADHD, ale to też nie jest wina tego dziecka.

Dziecko z ADHD w szkole

    Wymienione wyżej cechy charakterystyczne dzieci z zespołem ADHD uzasadniają ich funkcjonowanie w szkole, które musi być wypadkową wspomnianych wyżej cech, relacji i sytuacji domowych oraz tego jak dziecko jest odbierane i jak czuje się w domu. Na podstawie wyżej przedstawionej charakterystyki można stwierdzić, że wykłady, zadania pisemne oraz zadania, wymagające dłuższego skupienia uwagi są poza zakresem możliwości większości tych dzieci. Ponieważ większość niepowodzeń i frustracji dotyczy czasu przebywania dziecka w szkole, obszar edukacyjny staje się niezmiernie ważny w procesie leczenia tych dzieci. Nie sposób w związku z tym przecenić dobrej relacji pomiędzy lekarzem leczącym dziecko, jego rodzicami i personelem szkoły. To przecież w szkole dziecko spędza większą część swojego dnia i u dziecka leczonego farmakologicznie wszelkie zmiany w zachowaniu i funkcjonowaniu na płaszczyźnie edukacyjnej ujawniają się właśnie tam. Dane te są ogromnie istotne z punktu widzenia lekarza, którego zadaniem jest dobranie dla danego dziecka dawek leków, a dzieje się to na podstawie opisów funkcjonowania dziecka zarówno w szkole, jak i w domu. Z drugiej strony dla prawidłowej interpretacji tego, co dzieje się w szkole są informacje pochodzące od rodziców. Problemy w domu, relacje dziecka z rówieśnikami, problemy zdrowotne itp. nie mogą pozostać bez wpływu na dziecko, co w sposób zauważalny zmieni jego funkcjonowanie w szkole.

Dziecko z ADHD w okresie wczesnoszkolnym

W krajach, w których zespół ten znany i rozpoznawany jest od wielu lat ok.60% dzieci diagnozowanych jest na tym etapie. Jest to bardzo ważny okres - początek kariery szkolnej. U dzieci z pełnoobjawowym zespołem ADHD sprawa jest dość oczywista, nie sposób bowiem nie zwrócić uwagi na ucznia, który nieustannie wstaje z ławki, chodzi po klasie, zaczepia inne dzieci, odpowiada nie pytany, przerywa wypowiedzi innych itp. W znacznie trudniejszej sytuacji są dzieci z izolowanymi  trudnościami z koncentracją - bez nadreaktywności. Nie przeszkadzają one na lekcjach, nie są agresywne, nie popadają w konflikty z rówieśnikami, w związku z czym są o wiele trudniejsze do wychwycenia przez nauczyciela. Ponieważ jednak nie osiągają wyników na poziomie ich intelektualnych możliwości, bardzo łatwo zyskują miano "leniwych", "nieambitnych" itp. To niełatwa do wyeliminowania "łatka", która nie tylko w niczym dziecku nie pomaga, ale dodatkowo wpływa niekorzystnie  na samoocenę, tworząc w połączeniu z rzeczywistymi trudnościami edukacyjnymi (tak częstymi u tych dzieci) bardzo trudną dla dziecka sytuację. Dlatego tak ważne jest zdiagnozowanie i wdrożenie pomocy tym dzieciom na możliwie  najwcześniejszym etapie rozwoju. 
Charakterystyczne elementy zespołu ADHD w opisywanej kategorii wiekowej dotyczą wyżej wymienionych cech - mają jednak swoje typowe oblicze związane z etapem życia dziecka.
Rozpraszalność uwagi:
Niestety większość z tych dzieci nie jest w stanie skupić się na lekcji na tyle, by nadążać za jej przebiegiem. Przy dużym wysiłku z ich strony skupiają uwagę na nauczycielu przez pierwszych parę minut, następnie  zostają całkowicie rozproszone np. przez długopis, który właśnie spadł koledze, szepty w kącie klasy, czy przejeżdżający ulicą samochód. Jak w związku z tym mogą poprawnie odpowiedzieć na zadane pytanie, lub zapisać co jest zadane na następną lekcję? Rozpraszalność uwagi sprawia, że dzieciom tym niezmiernie trudno jest dokończyć raz rozpoczęte zadanie, nawet, jeśli rozpoczną je z dużym zaangażowaniem i pełne dobrych chęci. Kiedy w trakcie pracy ich uwaga ulegnie rozproszeniu, skupiają się na innej czynności nie skończywszy poprzedniego zadania. Może się zdarzyć, że dziecko po zapisaniu, skupiając się na czymś, co właśnie zwróciło jego uwagę.
Niepohamowany przepływ myśli
Cecha ta stanowi istotny problem dla dzieci w wieku wczesnoszkolnym. I choć może się wydawać, że są one obecne podczas lekcji, nie przeszkadzając ani nauczycielowi ani innym dzieciom, w rzeczywistości spędzają większość czasu w świecie swoich wyobrażeń. Wobec tej truudności nie przyswajają sobie tego, co jest aktualnie w klasie przekazywane i nie mogą w wymaganym momencie odtworzyć posiadanej wiedzy.
Impulsywność
Dzieci posiadające tę cechę mają ogromne trudności z prawidłowym wywiązaniem się ze szkolnych obowiązków. Zwykle pracują szybko i nieuważnie, popełniają wiele błędów ortograficznych i gramatycznych, ("bo nie pomyślą zanim zrobią"). W zadaniach matematycznych popełniają błędy, bo nie zapiszą liczb w prawidłowych kolumnach, pomylą odejmowanie z dodawaniem lub zapiszą wynik szybko, bez uprzedniego sprawdzenia.
Niedojrzałość społeczna
sprawia ona, że dziecko nie rozumie i , w związku z czym, nie stosuje ogólnie przyjętych norm funkcjonowania społecznego. Sprawia to, iż mimo ogromnej potrzeby posiadania przyjaciół i akceptacji społecznej ponoszą na tym polu porażki.
Trudności organizacyjne
są one przyczyną wielu kłopotów w funkcjonowaniu szkolnym. Dzieci te nieustannie gubią swoje rzeczy, zapominają prac, przyborów. Mają kłopoty z utrzymaniem porządku na biurku, w szafce, w tornistrze itp. Jest to dla nich przyczyną dodatkowych stresów w momencie, gdy nie mogą znaleźć czegoś, co jest im bardzo do lekcji potrzebne. Niektóre z tych dzieci mają również problemy z utrzymaniem schludnego wyglądu. Ich guziki, zamki są wiecznie odpięte, sznurowadła nie zawiązane, a włosy sprawiają wrażenie nigdy nie czesanych.
Wiele z opisanych wyżej cech może wyglądać jak typowe dziecięce zachowania. Większość dzieci zapomina, bałagani, nie czeka na swoją kolej, często zmienia obiekt zainteresowania. My dorośli też czasami uciekamy w marzenia, z trudnością skupiamy uwagę na czymś, co nas mniej interesuje, czy "wyłączamy się" podczas czyjegoś mniej interesującego wystąpienia. Co więc sprawia, że dzieci z ADHD mają tak znamiennie większe trudności w stosunku do pozostałych?
Jest to stopień i częstość pojawiania się trudności z utrzymaniem koncentracji, jak i niemożność funkcjonowania szkolnego na poziomie możliwości intelektualnych danego dziecka.

Dziecko z zespołem ADHD w starszych klasach

Około 20-25% dzieci z ADHD zostaje zdiagnozowanych na tym etapie. Ważne jest, aby zdawać sobie sprawę, iż w określanych przypadkach dzieci te docierają aż tak daleko nie będąc rozpoznane, a tym samym nie otrzymując żadnych form pomocy. Z drugiej strony faktycznie bardzo trudno jest postawić rozpoznanie u nastoletnich uczniów, głównie ze względu na zbieżność cech (impulsywność, niestałość, zmiany nastrojów) potocznie uznawanych za typowe dla wieku dojrzewania z cechami zespołu AD/HD. Jeśli jednak cechy te pojawiają się na tym etapie oznacza to na ogół, że dziecko wyczerpało już wszystkie znane sobie techniki kompensowania problemu i nie jest w stanie poradzić sobie z narastającymi wymaganiami, które stawia mu szkoła. Nie trudno sobie wyobrazić jak bardzo jest to frustrujące dla dziecka, które najprawdopodobniej już od lat boryka się z trudnościami szkolnymi, radząc sobie samotnie jak umie.

CO MOŻE ZROBIĆ NAUCZYCIEL, KTÓRY CHCE POMÓC DZIECKU Z AD/HD

Po pierwsze zaakceptować fakt, że dziecko z AD/HD jest uczniem innym niż pozostali, ma inne możliwości i w związku z tym wymaga innego podejścia.

Biorąc pod uwagę częstość występowania zespołu AD/HD, jest wielce prawdopodobne, iż w każdej klasie będzie przynajmniej jeden uczeń z tym zespołem. Wobec faktu, że niewiele mówi się o tym zespole, nauczyciel, który zauważył typowe cechy zachowania (które jak wspomniano wcześniej u ucznia z nadreaktywnością nie są trudne do wychwycenia), powinien skontaktować się, z byt może, nieświadomymi istoty problemu rodzicami. Najprawdopodobniej już od lat borykają się oni w domu z zachowaniami swojego dziecka, których zupełnie nie rozumieją i z którymi wielokrotnie sobie nie radząc, utwierdzają się w poczuciu winy i własnej niekompetencji. Jest więc mało prawdopodobne, by cokolwiek z tego, co usłyszą od nauczyciela, było dla nich zaskoczeniem. Na ogół dzieci te zachowują się w szkole o wiele lepiej niż w domu, można się więc spodziewać, że rodzice będą w stanie dostarczyć własnych, znacznie "ciekawszych" przykładów zachowania ich dziecka. Świadomość, że obserwowane zachowania mają podłoże fizjologiczne oraz wobec faktu, że istnieją metody leczenia, jak i opracowane sposoby prowadzenia dziecka, może przynieść rodzicom ogromną ulgę, jak również nadzieję, zarówno dla dziecka jak i dla całej rodziny. Oczywiście, może być wiele innych powodów wpływających na podobne zachowania ucznia. Wydaje się jednak, że uważny i kompetentny nauczyciel, który dostrzeże opisane wyżej cechy może uczynić wiele dobrego, poprzez zwrócenie uwagi rodziców na potrzebę diagnostyki i uruchomienia wszelkich możliwych form pomocy dziecku.
    Jest też wiele form pomocy, które życzliwy nauczyciel może sam wprowadzić w klasie w stosunku do dziecka (-ci) z AD/HD. Z ogólnych zasad, po pierwsze bardzo ważnym wydaje się, aby spojrzeć na dziecko jako całą osobę, a nie tylko jako na "przypadek" ucznia z problemami edukacyjnymi. Każdy uczeń potrzebuje pozytywnej uwagi, zrozumienia, życzliwości - uczeń z AD/HD potrzebuje tego wszystkiego w dwójnasób, głównie ze względu na szereg niepowodzeń (zarówno edukacyjnych, jak i społecznych), które są jego udziałem w szkole i wynikającą z tego samooceną. Dodatkowo, uczniowie z AD/HD, jak nikt inny, potrzebują świadomości, że ktoś "po drugiej stronie katedry" rozumie, że można mieć trudności z utrzymaniem uwagi, słuchaniem, czytaniem, pisaniem lub nawet siedzeniem spokojnie na jednym miejscu przez dłuższy czas i nie ma to nic wspólnego z byciem "nieposłusznym" czy "mało zdolnym". Bardzo trudno jest przecież żyć i prawidłowo poznawać świat, gdy inni uważają, że zachowujemy się zawsze źle i nic nam nie wychodzi. Dlatego dzieci te, często desperacko potrzebują kogoś, kto zatroszczy się o nie na tyle, by znaleźć w nich coś godnego pochwały i życzliwie poprowadzi przez niełatwe dla nich szkolne lata. Może się zdarzyć, że osobą taką będzie właśnie nauczyciel, jako ktoś z dużo większym dystansem do problemu dziecka, niż jego własny rodzic, którego np. ambicje nie zostały w potomku zaspokojone. Dzieci te, jak każde inne, potrzebują też oczywiście dyscypliny, ale życzliwej, opartej na jednoznacznych i stałych regułach - dziecko musi dokładnie wiedzieć (i to z wyprzedzeniem) jakie zachowania są niedopuszczalne i jakie za to grożą konsekwencje. Najlepiej sprawdzają się takie systemy modyfikacji zachowań, których efekty są odbierane przez dom i tam są nagradzane. W stosunku do najmłodszych dzieci sprawdzonym pomysłem na złe zachowanie jest odesłanie dziecka na parę minut w spokojne miejsce, gdzie może ochłonąć i ma szansę zastanowić się nad swoim postępowaniem. Natomiast jakakolwiek forma zawstydzania dziecka na oczach klasy obnażania jego słabych stron, może zniszczyć, i tak, jego nadwątloną samoocenę i z pewnością nie przyczyni się do poprawy jego zachowania. optymalnie byłoby, gdyby krytyce podlegały jedynie naganne zachowania dziecka, a nie ono w całości, gdyż wtedy właśnie zachwianiu ulega jego samoocena. Oczywiście wymaga to ogromnej cierpliwości, ale wydaje się, że może być ona kluczem do sukcesu nie tylko w odniesieniu do dzieci z AD/HD.

KONKRETNE POMYSŁY, KTÓRE MOGĄ POPRAWIĆ SYTUACJĘ DZIECKA Z AD/HD W SZKOLE

Ponieważ dzieci te lepiej funkcjonują w stałych, z góry ustalonych ramach, dobrym sposobem jest umieszczenie w widocznym miejscu zasad (i konsekwencji za ich przekroczenie) obowiązujących w klasie czy w szkole. Również niezmiernie ważnym jest informowanie dziecka zawczasu o planowanych w klasie czy w szkole zmianach. Ze względu na łatwą rozpraszalność uwagi, dzieciom tym bardzo trudno pracować w dużych zespołach klasowych, szczególnie, jednoczasowo toczą się różne zajęcia. Generalnie można powiedzieć, że im mniej rozproszeń w klasie i bezpośrednio poza nią - tym łatwiej dziecku z AD/HD pracować w skupieniu. Z tym wiąże się też miejsce siedzenia dziecka w klasie - wydaje się, że optymalnie jest, gdy znajduje się ono blisko nauczyciela - wtedy szansa na rozproszenia ze strony innych dzieci jest mniejsza, a i nauczycielowi łatwiej bezpośrednio wpływać na pracę takiego ucznia bez przeszkadzania innym dzieciom. Również sąsiedztwo dobrych, spokojnych uczniów może być bardzo przydatne - pomoże dziecku zorganizować się np. poprzez naśladowanie tego, co w danym momencie robi kolega czy koleżanka. Aby pomóc dziecku z utrzymaniem uwagi podczas lekcji nauczyciel może dotknąć jego ramienia, stuknąć długopisem w blat biurka - cokolwiek, co będzie jasnym dla obojga sygnałem życzliwej pomocy ze strony nauczyciela w przywróceniu uwagi dziecka na to, co dzieje się w klasie. Mówimy wtedy, że nauczyciel jest tą "zewnętrzną" uwagą dziecka, której ono po prostu nie posiada. Inną formą pomocy, w odniesieniu szczególnie do dziecka, u którego na problemy z koncentracją uwagi nakładają się dodatkowo problemy edukacyjne (dysleksja, dysgrafia, dyskalkulia itp.) jest modyfikacja wymogów szkolnych. Dotyczyć ona może wielu obszarów np. zamiana sprawdzianów pisemnych na ustne, sprawdziany bez ograniczeń czasowych zdawane w nie rozpraszającym środowisku, wpisywanie brakujących słów zamiast pisanie dyktanda "ze słuchu", redukcja liczby zadań domowych (te dzieci i tak spędzają nad książkami wielokrotnie więcej czasu niż ich koledzy). W odniesieniu do języka obcego, który na ogół stanowi kolejny problem edukacyjny dzieci z AD/HD, zalecane jest stosowanie testów, podczas których dziecko wybiera prawidłową odpowiedź z paru podanych. Chodzi oczywiście o to, aby stawiane wymagania były na poziomie rzeczywistych możliwości edukacyjnych poszczególnych dzieci. Prawdą jest bowiem, że poprzeczka postawiona zbyt wysoko - zniechęca i obniża i tak słabą samoocenę; jeśli zbyt nisko - rozleniwia i nie motywuje go do pracy. 
    Ponieważ dzieciom tym szczególnie trudno jest nadążyć z wypełnianiem zadań podczas lekcji, można spróbować na początku zmniejszyć ich liczbę, zachęcając dziecko do aktywnego wysiłku poprzez nagradzanie np. kolorową nalepką lub własnoręcznym rysunkiem każdej pracy wykonanej poprawnie i w przewidzianym czasie. W ten sam sposób można każdorazowo nagradzać wysiłki dziecka siedzącego spokojnie na lekcji, zaczynając od okresu np. 20 min. aż do osiągnięcia pożądanych 45 min. Nic bardziej nie zachęca do dalszego wysiłku niż uznanie i nagroda ze strony kogoś, kto jest autorytetem.
Bardzo ważną rzeczą dla dzieci z AD/HD jest forma, w jakiej otrzymują one instrukcje - powinna być jak najbardziej zwięzła i ograniczona do pojedynczych czynności, ponieważ dzieci te mają ogromne trudności z przyswajaniem wieloskładnikowych poleceń. Ważne jest też, aby wydając dziecku polecenie utrzymać z nim kontakt wzrokowy - ułatwia to skupienie uwagi na osobie mówiącej. Inną, bardzo przydatną formą pomocy tym dzieciom jest specjalne zwracanie  ich uwagi na rodzaj otrzymanych poleceń np. poprzez zakreślenie kolorowym pisakiem, w którym zadaniu dziecko ma np. dzielić, a w którym mnożyć. Po zakończeniu sprawdzianu czy kartkówki dobrze jest pomóc dziecku w sprawdzeniu czy wykonało wszystkie zadania, czy wyniki są poprawnie wpisane, czy nie popełniło błędów przez nieuwagę. W stosunku do dzieci z nadreaktywnością ruchową, które mają problemy z usiedzeniem przez 45 min na miejscu, dobrym pomysłem jest poproszenie o wytarcie tablicy,  zaniesienie czegoś do sekretariatu, czy nawet podlanie kwiatków. Daje to dziecku nie tylko szansę naturalnego fizycznego odreagowania, ale pozwala mu zyskać uznanie, we własnych oczach, jako członka społeczności klasowej, któremu powierza się istotne działania. Jeszcze raz warto podkreślić ogromną moc pochwały, nagrody, uznania, które szczególnie u tych dzieci mają szansę zmotywować je do bardziej wytężonej pracy. Wszelkiego rodzaju naklejki, rysunki, kolorowe znaczki nadawane w zeszycie dziecka jako natychmiastowy wyraz uznania dla jego pracy, są w stanie uczynić cuda. Dają one też nauczycielowi możliwość wstecznego wglądu w funkcjonowanie dziecka (np. w ostatnim miesiącu czy semestrze) - nie mówiąc już o radości rodziców, którzy mają szansę zaobserwować postępy potomka w szkole. 
    Kolejną, niezmiernie istotną sprawą, jest przepływ informacji między domem a szkołą. W stosunku do dziecka z AD/HD jest to szczególnie ważne, ponieważ dzieci te notorycznie czegoś zapominają (terminów sprawdzianów, materiałów do prac, przyborów szkolnych itd.). Sprawdzonym pomysłem jest założenie dodatkowego notesu, do którego trafiają wszelkie informacje niezbędne rodzicom, by móc przypilnować dziecko.
    Na końcu parę słów na temat, wydałoby się, więcej niż oczywisty. Wydaje się być truizmem podkreślanie, że im nauczyciel wyraźniej, głośniej i wystarczająco wolno  przekazuje treści na lekcji, tym większa jest szansa, że wszystkie dzieci go zrozumieją. Jeśli dziecko z trudnościami z koncentracją niewyraźnie odbiera przekazywany materiał, bo np. siedzi zbyt daleko od nauczyciela, lub ten mówi niezbyt wyraźnie, lub zbyt szybko, z pewnością nie będzie w stanie utrzymać na nim swojej uwagi. Nie ma chyba lepszego sposobu na utrzymanie uwagi uczniów niż prawdziwe, osobiste zaangażowanie i towarzysząca temu serdeczność wraz z poczuciem humoru. Takiemu stylowi pracy nawet dziecku z AD/HD trudno będzie się oprzeć! Dla dzieci z tym zespołem bardzo pomocne jest podawanie materiału w sposób zwięzły i precyzyjny, oraz tak, by ważne elementy były inną czcionką lub kolorem. Ponieważ dzieci te mają trudności z porządkowaniem materiału, przydatne jest takie jego podsumowywane, które podkreśla najważniejsze elementy w zalecanym przez nauczyciela porządku. 
    Ostatnia uwaga dotyczyć powinna wniosku, który wypływa z całości niniejszego opracowania. Dzieci, które doświadczają szkolnych (edukacyjnych lub społecznych) niepowodzeń przeżywają ogromny stres, a nawet depresję (każdy z nas potrzebuje sukcesu i poczucia akceptacji społecznej). W rezultacie, nie tylko, nie osiągają wyników na miarę swoich możliwości intelektualnych, ale często ich zachowanie pozostawia wiele do życzenia. Wszystko to razem może być ogromnie frustrujące dla nauczyciela i jest to całkowicie uzasadnione i zrozumiałe. Nie mniej warto uzmysłowić sobie, że krytyka, oznaki dezaprobaty czy braku akceptacji ze strony nauczyciela z pewnością nie pomogą młodemu człowiekowi, który i tak boryka się często z ciężarem ponad miarę. Z pewnością pomagać dzieciom z AD/HD posiąść wiedzę, dorastać i odnosić sukcesy nie jest łatwym zadaniem (szczególnie wobec nadmiaru obciążeń spoczywających na nauczycielu), ale może dostarczyć satysfakcji i zadowolenia, jakiego nie znajdzie w kontakcie z tzw. bezproblemowym uczniem. 
Najlepszą rzeczą, jaką nauczyciel może zaofiarować każdemu uczniowi, a uczniowi z AD/HD w szczególności, jest serce pełne zrozumienia i życzliwości.

Parę podsumowujących haseł kluczowych na zakończenie:

1. Postaraj się zrozumieć dziecko takim, jakim jest, a nie jego problem AD/HD
2. Zaoferuj dziecku serdeczność, zrozumienie i podejście przepełnione wiarą w jego możliwości.
3. Wydawaj proste, jednozdaniowe polecenia.
4. Oceń możliwości dziecka i postaw realistyczne wymagania.
5. Stosuj stałe, konsekwentne, pełne życzliwości reguły gry.
6. Nagradzaj za każde, nawet najmniejsze osiągnięcie.
7. Zminimalizuj ilość elementów rozpraszających uwagę dziecka podczas lekcji.
8. Jeśli zachodzi taka potrzeba stwórz dziecku, podczas lekcji naturalną możliwość odreagowania ruchowego.
9. Poprzez swój entuzjazm i poczucie humoru pomóż dziecku skupić jego uwagę na Tobie.
10. Komunikuj się z rodzicami dziecka tak często, jak to tylko jest możliwe.



Materiał przygotowano głównie na podstawie książki "Why Johnny can't concentrate", Robert A. Moss, Bantam Books, 1996.
Wszystkim zainteresowanym tematem gorąco polecam pierwszą polską książkę napisaną przez zespół autorów zajmujących się profesjonalnie tym problemem " Nadpobudliwość psychoruchowa u dzieci", Tomasz Wolańczyk, Artur Kołakowski  i Magdalena Skotnicka, wyd. BiFOLIUM, Lublin 1999.